Ο "Επιτάφιος" του Γιάννη Ρίτσου γράφτηκε με βάση μια φωτογραφία!

Θάνος Κοφινάς

Γράφει:
Θάνος Κοφινάς

Μια φωτογραφία που αποτύπωνε την οδύνη μιας μάνας, έγινε η αφορμή για να γράψει ο Γιάννης Ρίτσος ένα από τα διασημότερα ποιήματά του. 


Ο πόνος της μάνας για την απώλεια του παιδιού της είναι ανείπωτος. Είτε πρόκειται για τη μάνα ενός Θεού, είτε για τη μάνα ενός ταπεινού εργάτη από τη Θεσσαλονίκη. Μια φωτογραφία που αποτύπωνε αυτή την οδύνη, έγινε η αφορμή για να γράψει ο Γιάννης Ρίτσος ένα από τα διασημότερα ποιήματά του. Ο «Επιτάφιος» ήταν το έργο με το οποίο ο μεγάλος ποιητής έκανε το πρώτο βήμα ώστε να γίνει ένας από τους σπουδαιότερους Έλληνες ποιητές.

Ήταν 9 Μαΐου 1936. Στην Ελλάδα του μεσοπολέμου οι μαζικές απεργίες δεν ήταν κάτι το σύνηθες. Την ημέρα εκείνη, καπνεργάτες διαδηλώνουν μαζικά ζητώντας αύξηση στα πενιχρά μεροκάματά τους. Σε όλη την πόλη υπάρχουν διάσπαρτες συγκεντρώσεις. Μια από αυτές βρίσκεται και στη διασταύρωση των οδών Εγνατίας και Βενιζέλου. Εκεί υπάρχει και ένα απόσπασμα από χωροφύλακες. Χωρίς προειδοποίηση ανοίγουν πυρ.

1aepitafios1

Ο απολογισμός ήταν 12 νεκροί και εκατοντάδες τραυματίες. Την επόμενη ημέρα, η εφημερίδα Ριζοσπάστης, κυκλοφορεί με εξώφυλλο αφιερωμένο στο μακελειό της προηγούμενης ημέρας. Σε αυτό υπάρχει μια φωτογραφία που συγκλονίζει. Μια μάνα θρηνεί πάνω από το πτώμα του δολοφονημένου γιού της. Το όνομά του είναι Γιάννης Τούσης.

1aepitafios2

Από αυτή τη φωτογραφία εμπνέεται ο Γιάννης Ρίτσος. Κλείνεται για δύο ημέρες στη σοφίτα του στην οδό Μεθώνης και γράφει. Την Τρίτη ημέρα παραδίδει τα τρία πρώτα αποσπάσματα από τα συνολικά είκοσι από τα οποία αποτελούνταν το έργο. Το προλόγισε ο ίδιος ο ποιητής:

«Θεσσαλονίκη. Μάης τοῦ 1936. Μιὰ μάνα, καταμεσὶς τοῦ δρόμου, μοιρολογάει τὸ σκοτωμένο παιδί της. Γύρω της καὶ πάνω της, βουΐζουν καὶ σπάζουν τὰ κύματα τῶν διαδηλωτῶν - τῶν ἀπεργῶν καπνεργατῶν. Ἐκείνη συνεχίζει τὸ θρῆνο της.»

Ο «Επιτάφιος», μελοποιήθηκε το 1959 από το Μίκη Θεοδωράκη. Έγραψε τις νότες πάνω στο βιβλίο που του είχε στείλει ο ίδιος ο Ρίτσος ενώ περίμενε μέσα στο αυτοκίνητό του τη γυναίκα του να γυρίσει από τα ψώνια. Ο Θεοδωράκης κάνει τη δική του ενορχήστρωση σε ερμηνεία Γρηγόρη Μπιθικώτση και εκτέλεση Μανόλη Χιώτη. Ο γοητευμένος Ρίτσος, από τη δουλειά που είχε γίνει στον μελοποιημένο Επιτάφιο, θα πει κάποτε στον Θεοδωράκη:

«Ήταν τα πρώτα ποιήματα μου που είχαν μελοποιηθεί. Μου έκανε τρομερή εντύπωση, μα είναι δυνατόν η ποίηση να βρει μια πλήρη αντιστοιχία με την μουσική. Μέχρι τίνος έλεγα ότι η κάθε τέχνη είναι αυτάρκης και δεν έχει ανάγκη από την βοήθεια της άλλης. Αλλά όταν έγραψες τον Επιτάφιο και αργότερα φυσικά την Ρωμιοσύνη που ήταν η μεγάλη δόξα σου, είπα πραγματικά ότι εδώ πέρα είναι ένας δρόμος για να πλησιάσει η ποίηση μέσο της μουσικής εκείνους τους ανθρώπους που δεν θα τους πλησίαζε ίσως ποτέ.»